0.00 ( 0 رای )

پیش درآمدی بر معماری مساجد

مسجد بنای اسلامی است که عناصر معماری منحصر به فردی در آن دیده می‌شود؛ عناصری که تا قبل از ظهور اسلام نشانی از وجودشان نبوده است.

معماری صحن مساجد

از اندونزی تا بریتانیای کبیر، از ایران تا اسپانیا، هر مسجد به هر شکل و ساختاری، بدون شک یک بنای بی‎نظیر اسلامی است. مسجد که کلمه‌ای عربی است، مکانی مهم برای گردهم آمدن مسلمانان به منظور برپایی نماز جماعت است. مسجد به زبان ساده‌تر یعنی محل سجده. اگرچه هر یک از نمازهای پنجگانه در دین اسلام را میتوان در هر فضایی به جای آورد؛ اما برای برپایی نمازجمعه، مسجد مکانیست که حتما مسلمانان برای برپایی نماز در آن دور هم جمع میشوند.

مسجد آبی در ترکیه

البته از مساجد در طول هفته برای نماز خواندن، برگزاری جلسات دینی و یا صرفاً محلی برای استراحت و تامل نیز بهره میبرند. معمولاً مهمترین مسجد هر شهر که برای برپایی نمازجمعه از آن استفاده میکنند، به عنوان مسجد جامع و یا جماعت از آن یاد میشود.

سبک، چیدمان وتزئینات یک مسجد به طور کلی چیزاهای زیادی درباره اسلام به ما می‌گوید. علاوه بر آن سبک معماری و تزئینات معماری درباره سال ودوره ساخت مسجد هم چیزهای زیادی به ما خاطرنشان میکند.

طراحی نقشه

خانه حضرت محمد(ص) به عنوان اولین مسجد در نظر گرفته شده است. خانه ایشان در قرن 7 میلادی، خانه‌ایی معمولی به سبک سایر عراب بود. خانه‌ی او حیاطی بزرگ داشت که با اتاق‌ها و ستون‌های زیادی احاطه شده بود. بعدها مساجدی که از سبک خانه حضرت محمد(ص) الهام گرفته شد به عنوان"هایپو استایل" و یا"کثیرالاستون" شناخته شدند. اکثر مساجدی که در شبه جزیره عربستان ساخته میشدند برای قرن‌های متمادی از همین سبک الهام می‌گرفتند.

ستون مسجد

ویژگی‌های مشترک در معماری مساجد

معماری اکثر مساجد با توجه به سنت‌های زمانی و منطقه‌ایی که در آن ساخته شده‌اند، شکل می‌گیرد. به عنوان نتیجه معماری و تزئینات هر مسجد در هر منطقه با منطقه دیگر بسیار متفاوت است. اما روی هم رفته، به دلیل کارکرد مشترک تمامی  مساجد به عنوان محلی برای نماز، ویژگی‌های مشترک معماری در تمامی مساجد جهان به چشم میخورد.

مناره مسجد

صحن(حیاط مسجد)

اساسی ترین ویژگی معماری یک مسجد جامع داشتن یک حیاط بزرگ و یا صحن است. این حیاط در واقع محلی برای گردهم آوردن تمامی ساکنان یک شهر برای برپایی نماز جمعه است. تمامی مساجد جامع، یک سالن بسیار بزرگ برای برپایی نماز نیز دارند. در واقع حیاط به صحن برپایی نماز راه مستقیمی دارد.

صحن مسجد

در حیاط اغلب حوض‌های بزرگی وجود دارد که در قدیم از آب چشمه‌های مجاور پر می‌شده است و برای اجرای آیین وضوی قبل از نماز از آب آنها استفاده میشده است.

طراحی محراب مسجد

محراب

گنبد مسجد

المان اصلی معماری دیگر در هر مسجد محراب است. محراب تورفتگی در دیوار است که سمت و جهت مکه و یا قبله مسلمین را نشان میدهد، قبله‌ایی‌که تمام مسلمانان به آن سمت نماز را برپای می‌کنند. مکه، شهر خانه خدا و کعبه ست که پیامبر اسلام در آنجا چشم به جهان گشودند. قبله در ایران دقیقا به سمت جنوب شرق همانجایی که خانه خدا قرار گرفته در نظر گرفته میشود.

محراب مسجد

فرقی نمیکند که مسجد در کدام سمت و کدام شهر ساخته شود؛ جهت قرار گیری محراب است که تعیین میکند نمازبه کدام سمت گزاشته شود. بنابراین محراب در مساجد هند به سمت غرب، اما در مساجد مصر به سمت شرق است. محراب یک تو رفتگی کم عمق و در برخی مساجد مانند اتاقی کوچک ساخته میشود.

مناره

یکی از بارزترین ویژگی‌های معماری هر مسجدی، مناره‌های آن است. مناره به مانند برجی بلند است که مجاور گنبد ساخته میشود و از آن برای دعوت مسلمین به نماز استفاده می‌کنند. مناره مسجد

از ابتدای اسلام تا به امروز مناره‌ها اشکال مختلفی به خود گرفته‌اند، از مناره‌های معروف مارپیچی سامرا تا مناره‌های بلند و مدادی شکل مسجد عثمانی ترکیه. فارغ از جنبه کاربردی مناره برای مساجد، مناره یادآور حضور قدرتمند اسلام در بین مسلمین است.

گنبد

گنبد نیز را شاید بتوان اصلی‌ترین المان معماری یک مسجد تلقی کرد. البته وجود گنبد به اندازه وجود محراب ضروری نیست. گنبد در هر مسجدی نمادی از طاق بهشت است. نمای داخلی گنبد معمولاً با استفاده از نمادهای اسلامی که شامل نقوش هندسی گیاهی به طرز خارق العاده ایی پوشانده شده است.

گنبد مسجد

برخی از مساجد همزمان چندین گنبد دارند، مانند مسجد جامع سلطانیه عثمانی و این در حالی که وجود یک تک گنبد مرسوم تر است.

معماری گنبد مسجد

تزئینات معماری

تزئینات معماری از جمله عناصر معماری است که در اکثر مساجد وجود دارد. برای مثال، خطوطی به سبک نستعلیق، ثلث و یا کوفی در بالای محراب ها دیده میشوند. این خطوط اصولاً آیاتی از قرآن هستند. برخی از آنها سال ساخت و یا معمار بنا را عنوان میکنند.

دیگر المان تزئیناتی در اکثر مساجد المان‌های نوری، چهلچراغ‌‌ها و در قدیم شمع ها بوده‌اند. نور یکی از ویژگی های اساسی هر مسجدی است، همانطور که اولین و آخرین نماز روزانه مسلمانان بین طلوع و غروب خورشید اقامه میشود. قبل از اختراع برق، مساجد تنها با نور چراغ‌های پی سوز روشن میشدند. نور باعث زیباتر دیده شدن عناصر خطاطی روی دیوار و گنبد میشد.

طراحی محراب مسجد

الحاقات مسجد

اکثر مساجد تنها از یک ساختمان ساده تشکیل نشده بودند؛ بلکه الحاقاتی که در اطرافشان بوده و هست، کاربردشان را برجسته تر کرده است. الحاقاتی چون مدرسه، بیمارستان و یا کاروانسرا. اساس کار این مراکز بر مبنای فعالیت‌های خیر خواهانه است.

این قسمت‌های الحاقی در واقع بخش‌هایی  از موثوفات موسسات خیریه هستند که از جنبه‌های مهم فرهنگ اسلامی است. از جمله مدارس مهم الحاقی به مساجد میتوان به مدرسه ناصری و سییمانی مسجد جامع اصفهان اشاره کرد.

در پایان

در این مقاله نگاهی مختصر به عناصر اصلی معماری در مساجد اسلامی انداختیم. برای خواندن مقالات بیشتر در رابطه با معماری مساجد وب سایت ایوان را از طریق لینک زیر دنبال کنید.

https://eyvan.org/fa/مقالات

 

امتیازدهی

کارآمدی
تاثیرگذاری

نظرات کاربران

اضافه کردن نظر